اساس طبیعت، ریتم است. با نگاهی به اطراف خود به آسانی می توان به وجود آن پی برد. گردش سیارات و ستارگان به دور خورشید، شب و روز، فصل ها و غیره وجود ریتم را ثابت می كند. اساس ریتم، الگویی تكرار شونده از حس تنش و آسودگی یا حس انتظار و ارضا است. (یك) كم انصافی است اگر ریتم را فقط مختص موسیقی بدانیم؛ و با شنیدن این كلمه فقط به یاد ضرب و طبل و دهل بیفتیم. ریتم در همه جا و همه چیز هست. حركت است؛ خواه تند، خواه كند؛ خواه در زمان، خواه در مكان. از طرفی ریتم عنصر اولیه تمام هنرهاست و زیبایی خطوط، اشكال، رنگ ها، حركات و ... را بوجود می آورد.

ونسان دندی (یك)، موسیقی دان فرانسوی می گوید: ریتم عبارت‌ است از نظم و تناسب در زمان و مكان. افلاطون نیز ریتم را انتظام جنبش و حركت می داند. از آن جا كه آدمی را طبیعت ورق می زند، ریتم را در نهادش قرار داده و هر آن وقت كه انسان با جریان ریتمیك مواجه می شود، بی اختیار تسلیم، و ناخواسته با آن هماهنگ می شود. اصولا ما از كارهایی كه با ریتم همراه است بیشتر لذت می بریم و كار و فعالیت در قالب یك عمل ریتمیك آسان تر است و انرژی كمتری طلب می كند. برای مثال دویدن سربازها كه با ریتم خاصی همراه است (چهار تایی به صورت یك، دو، سه، چهار) به مراتب راحت تر و دلپذیرتر است از دویدن همان سربازها بدون نظم. یا اینكه انسان شعر را به خاطر وزنش بهتر و راحت تر از نثر به خاطر می سپارد. حفظ جدول ضرب نیز با ریتم آسان تر صورت می گیرد.

دو دوتا، چهارتا. سه سه تا، نه تا و ...

ریتم در موسیقی نیز به عنوان یك ركن بنیادی محسوب می شود و خیلی از محققان آن را بر ملودی مقدم دانسته اند. در همه رسالات موسیقی قدیم، ریتم یكی از بخش های مهم رساله‌ است كه راجع به آن بحث های فراوانی نیز كرده اند. هرچند در تعریف و تبیین ریتم، در بین رسالات اختلاف هایی هم دیده می شود، ولی با بررسی دقیق تا حدودی می توان به نتیجه ثابتی رسید. در قدیم ریتم را ایقاع می گفتند و موسیقی دانان تعریف های نسبتا یكدستی از آن ارایه كرده اند كه در جای خود به آن می پردازیم. ایقاعات را با دور می سنجیدند. منظور از دور، یك سیكل زمانی است كه در آن آرایش مشخصی از ضربات قرار می گیرد. به طور كل شاخص ریتم در موسیقی ایران همان سیستم دوری است، كه مطابق با عروض در شعر است. ولی متاسفانه امروزه به این مهم توجهی نمی شود و نت نویسان، آثار ایرانی را در قالب میزان‌بندی، كه شاخص ریتم در موسیقی اروپایی است، می نویسند. برای مثال به گوشه كرشمه كه در ردیف موسیقی ایرانی، از گوشه های دارای وزن است می پردازیم:

آرایش ریتمیك این دور به شكل زیر است:

تَنَنْ تَنَنْ تَنَنَنْ تَنْ تَنَنْ تَنَنْ تَنَنَنْ تَنْ

مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن